Lange tijd is dakloosheid in Nederland als een zorg- en opvangprobleem gemanaged, maar sinds enige tijd is de focus eindelijk verschoven naar wonen en volkshuisvesting. Want dakloosheid is in de eerste plaats een woonprobleem. De gemene deler tussen alle dakloze mensen is dat het hen ontbreekt aan een thuis en dat een thuis de basis is om uit dakloosheid te komen. Dat is eindelijk het uitgangspunt van het nationale dakloosheidsbeleid. Wij van Straat Consulaat zijn als onafhankelijke belangenbehartiger gericht op uitbannen van dakloosheid dan ook met name bezig om ervoor te zorgen dat spelers op het gebied van wonen hun rol en verantwoordelijkheid pakken. Waaronder uiteraard corporaties.
Voor woningcorporaties is het een kerntaak om volop invulling te geven aan de huisvesting van dakloze mensen. Het grote gebrek aan veilige, gezonde en stabiele huisvesting voor delen van de bevolking was in de 19e eeuw de reden dat er woningbouwverenigingen ontstonden. De afgelopen eeuw hebben de woningbouwverenigingen een ongelooflijke prestatie geleverd in het verbeteren van de woonomstandigheden. Maar het afgelopen decennium is die rol aan het verkruimelen. Sinds 2012 is het marktaandeel sociale huur van corporaties gedaald van 30,0 % naar 26,9 %. Naar verwachting daalt het de komende jaren verder. Dat heeft desastreuze gevolgen. Sociale woningbouw en dakloosheid zijn immers communicerende vaten. Hoe minder sociale woningen, hoe meer dakloosheid. Vooral sinds in 2010 het Ministerie van Volkshuisvesting werd opgeheven en overheidsbemoeienis met sociale woningbouw rap werd afgebouwd is het hard gegaan met de toename van dakloosheid.
Dat wordt pijnlijk duidelijk uit de ETHOS-tellingen die in 8 regio’s gedaan zijn, waaronder in Holland Rijnland. Waarbij opvallend veel kinderen, jongeren en vrouwen zijn geteld. Niet alleen in de stereotype situaties van dakloosheid, buiten of in de opvang, maar juist in meerderheid “verborgen” op banken bij vrienden en familie, in de auto, noodgedwongen in anti-kraak en in vakantieparken bijvoorbeeld.
Gelukkig heeft de overheid mede dankzij de woonprotesten van 2021 het roer weer omgegooid. Met onder andere een Nationale Woon- en Bouwagenda voor 1 miljoen nieuwe woningen, waarvan 30% sociaal. Ook is de verhuurderheffing afgeschaft, gaat er gehandhaafd worden op de prestatieafspraken en is er een Nationaal Actieplan Dakloosheid vastgesteld, waarin de regering zich committeert om dakloosheid uiterlijk 2030 uit te bannen. Mooie plannen op papier, maar in de uitwerking zit nog weinig schot. Vooral bij de gemeentes en corporaties stokt het om uiteenlopende redenen.
Bouwen, bouwen, bouwen is het credo. En dat is zeker nodig. Maar ook in de bestaande voorraad is veel woonruimte beschikbaar te maken. Het splitsen van woningen, kamerverhuur verruimen, hospitaverhuur en Friends-contracten stimuleren, leegstand aanpakken, doorstroming bevorderen, optoppen, samenwonen belonen etc. Allemaal interessante mogelijkheden om snel woonruimte vrij te maken. Ook in het voorkomen van dakloosheid moeten corporaties, samen met gemeenten, inzetten op het compleet voorkomen van dakloosheid vanwege huisuitzettingen. Dat mensen die uit gesloten instellingen komen, waaronder jeugdzorginstellingen, nog steeds dakloos raken moet kunnen worden voorkomen.
De allersnelste oplossing om dakloosheid uit te bannen is nog veel simpeler: Geef mensen die dakloos zijn of dreigen te worden zo snel mogelijk een huis. Jaarlijks komen er 180.000 sociale woningen vrij bij de corporaties. Dat zijn meer dan genoeg woningen om dakloosheid nu al op te lossen. Het gangbare verdeelsysteem van sociale woningen laat dat echter niet toe. Dakloze mensen krijgen geen urgentie en komen vaak ook niet in aanmerking voor directe bemiddeling of convenantwoningen. Slechts een enkeling maakt kans. Zou het niet goed zijn om het verdeelsysteem zo in te richten dat de woningen toebedeeld worden aan degene die deze het hardst nodig heeft en niet meer op basis van inschrijfduur? Net zoals in Finland, waar dakloosheid drastisch is afgenomen door het principe van Wonen Eerst?
Er zit overigens wel een verplichte urgentieregeling voor dakloze mensen aan te komen met de nieuwe Wet Versterking Regie Volkshuisvesting. Deze urgentie blijft vooralsnog beperkt tot de mensen die in de maatschappelijke opvang verblijven. Maar uit de ETHOS-telling blijkt dat de meeste dakloze mensen niet in de opvang verblijven. Bovendien is het hele idee van het nieuwe beleid dat we juist voor Wonen Eerst gaan en niet Opvang Eerst. We zullen de opvang juist moeten gaan afbouwen.
Bij het Straat Consulaat zien we de medische en sociale problematiek bij alle dakloze mensen, dus niet alleen bij mensen die buiten slapen of in de opvang zitten. De oorzaak is het lange wachten op een vaste en veilige woonplek. De kosten van opvang en begeleiding rijzen de pan uit. Opvangvoorzieningen zijn overvol, er zijn wachtlijsten en steeds meer mensen bivakkeren op straat. We zien zelfs een toename van sterfgevallen onder dakloze mensen. Het is dus ook uit maatschappelijk en financieel oogpunt van groot belang dat (dreigend) dakloze mensen met voorrang gehuisvest gaan worden. Natuurlijk moet ook de bouwproductie omhoog, maar daar kunnen we niet op wachten. We moeten nu aan de slag met lef en gevoel van urgentie!
Peter Bos
Belangenbehartiger Wonen bij Straat Consulaat
